CELALEDDİN VATANDAŞ İLE SOKAK ÇOCUKLARI ÜZERİNE KONUŞTUK…

GENÇ ÖNCÜLER: Türkiye de sokak çocukları probleminin varlığından sıklıkla bahsedildiğini okuyor veya işitiyoruz. Genel hatlarıyla soracak olursak nedir bu problem?

CELALEDDİN VATANDAŞ: Türkiye böyle bir problemle ilk defa 1950’li yıllarda karşılaştı. Fakat problem çok lokal ve küçük olduğu için 1980’lere kadar gündemde yer bulmadı. Bu problemin gündemde yer bulması 1990’lara denk gelir. Burada sorulması gereken temel soru “Zaman içinde ne oldu da böyle bir problemle karşılaşıldı” sorusudur. Bu problemin temel faktörü kırsaldan kentlere göçtür. Zaten eğer dikkat edilirse Türkiye’nin belirgin düzeyde kırsaldan kente göç problemiyle karşılaşması ile tarihinin sokak çocukları problemini yaşamasının tarihi örtüşür. İkisinin de tarihi 1950’lerden başlar. Bu iki problemin aynı yıllarda görülmeye başlanması bir tesadüf değil, bir sebep sonuç ilişkisidir. Kırsaldan kente göçün 1990’larda kitlesel düzeye erişmesi sokak çocukları probleminde de patlamaya yol açmıştır. Kırsaldan kente göçün niceliğinde ve niteliğinde gerçekleşen değişmeler ayrı bir konu, fakat şurası açık ve kesindir ki söz konusu iç göç kontrolsüz şekilde yaşanmaya devam ettiği sürece sokak çocukları problemi de var olmaya devam edecektir. Çünkü toprağından, sosyal çevresinden kopan ve kırsaldayken zorluklarla karşılaşsa bile ihtiyaçlarını bir şekilde karşılayabilen aileler kente göç ettiklerinde daha önce karşılaşmadıkları bir yığın yeni problemlerle karşılaşıyorlar. Örneğin daha önce kira vermeyen aile, kira verir hale geliyor. Daha önce temel yiyeceklerini kendisi üreten aile, bunları satın alır hale geliyor. Böylelikle bu aileler tahminlerinin ötesinde ekonomik problemlerle karşılaşıyorlar. Bu problemleri çözebilmek için de sadece evin erkeğinin/babasının çalışması yetmiyor; kadının/annenin ve hatta çocukların da çalışması gerekiyor. Sokak çocukları olgusunu oluşturan ve besleyen temel faktör budur. Çocuk, aileye katkı sağlamak için çalışmak zorunda kalınca sokakla tanışıyor çünkü çalışma mekânı sokak.

GENÇ ÖNCÜLER: Bu aşamada şunu sormak isterim: Sokak çocukları isminin yanında sokakta çalışan çocuklar veya sokakta yaşayan çocuklar tanımlamalarıyla da sıklıkla karşılaşılıyor. Aralarında ki benzerlik veya farklar nelerdir?

CELALEDDİN VATANDAŞ: Sokak çocukları genel bir nitelemedir. Aslında sokak çocukları iki farklı kesimin ismi olarak kullanılmaktadır. Bu kesimlerden birisini sokakta çalışan çocuklar, diğerini de sokakta yaşayan çocuklar oluşturmaktadır. Bu iki kesim arasındaki en önemli farklılık, çocuğun ailesi ile/evi ile ilişkisinin olup olmamasıyla ilgilidir. Eğer çocuk akşamları ailesinin yaşadığı eve gidiyorsa bu çocuk sokakta çalışan çocuktur. Fakat akşamları ailesinin yaşadığı eve gitmiyor sokakta bulduğu son derece sağlıksız koşullara sahip mekânlarda kalıyorsa bu sokakta yaşayan bir çocuktur. Kabul etmek gerekir ki, sokakta çalışan çocukların problemleriyle, sokakta yaşayan çocukların problemleri hem kendileri ve hem de toplum açısından oldukça farklıdır. İkisini ayrı ayrı değerlendirmek gerekmektedir.

GENÇ ÖNCÜLER: Yukarıda ki tanımlamanızdan hareketle sokakta çalışan çocukların sokakta yer almalarının en önemli faktörünün ailenin ekonomik olarak kendisine yeterli olmadığını anlıyoruz. Peki, sokakta yaşayanlar içinde aynı şeyi söyleyebilir miyiz?

CELALEDDİN VATANDAŞ: Bu iki kesim arasında önemli bir farklılık var; sokakta çalışan çocuklarla ilgili daha kolay tespitlerde bulunmak mümkün, ailenin ekonomik yetersizliği, yoksulluğu temel belirleyici konumundadır. Ancak çocuğu sokakta yaşamaya iten sebeplere gelince durum çok farklılaşıyor. Artık burada sadece ekonomik faktörler yok, çok daha başka faktörler söz konusudur. Fakat iki kesim arasında da şöyle bir irtibat var; sokakta yaşayan çocukların önemli bir kesiminin sokakta çalışan çocuklardan geldiğini söyleyebiliriz. Ekonomik nedenlerle sokakta çalışmak zorunda kalan ve böylelikle aile kontrolünün dışında yer alan çocuklardan bazıları sokağı bir çalışma mekânı olarak değil bir yaşam mekânı olarak görmeye başlıyorlar. Bazı çocukları sokakta yaşamaya iten, yönlendiren faktörlere gelince, Aile içi problemlerin, bu problemlerin niteliği ve büyüklüğü, aile içi şiddet, çocuğun dışlanması, üvey anne veya baba problemi sokakta çalışan bazı çocukların bazılarını sokakta yaşamaya iten önemli faktörler arasında yer almaktadır. Sokakta yaşayan çocukların büyük çoğunluğu sokakta çalışanlardan gelmekle birlikte bir kısmı ise aile problemleri nedeniyle doğrudan sokakta yaşamayı tercih edenlerden oluşmaktadır. Bunlar evlerinden kaçarak sokağa katılmaktadırlar. Yine bunların bir kısmı da hayatını sürdürebilmek için de sokakta çalışmaktadır.

GENÇ ÖNCÜLER: Sokakta çalışan çocukların bekleyen en önemli problemler nelerdir?

CELALEDDİN VATANDAŞ: Sokakta çalışan çocuklarla ilgili ifade edilebilecek en önemli problem, kontrolün olmadığı bir sokak kültürü ile tanışmalarıdır. Bu çocuklar potansiyel olarak sokakta yaşayan olma durumuyla karşı karşıyadırlar. Ayrıca sokakta çalışarak veya çalışmak zorunda kalarak zihinsel ve bedensel potansiyellerinin üzerinde sorumluluk üstlenmekteler. Bu da en azından kişilik gelişimlerinde önemli problemlere yol açabilmektedir. Sokakta çalışan çocuklar için en genel manada söylenebilecek en önemli niteleme bunların ihmalin çocukları oldukları veya olacakları gerçeğidir. Ailenin ve devletin gerekli imkânları sağlayamaması sonucunda sokakta çalışmak zorunda kalmaları psikolojileriyle, sağlıklarıyla ve bedensel gelişmeleriyle dezavantajlı konumda olmalarına yol açmaktadır.

GENÇ ÖNCÜLER: Sokakta yaşayan çocukların karşılaştığı potansiyel tehlikeler ve problemler nelerdir?

CELALEDDİN VATANDAŞ: Sokakta yaşayan çocuklar her türlü sosyal kontrolün ve hatta yasal kontrolün dışında yer aldıklarından çok kolaylıkla fiziksel, cinsel, duygusal istismarların nesnesi olabilmektedirler. Uyuşturucu kullanımı ve hırsızlık başta olmak üzere bazı olumsuz alışkanlıklar ve suç davranışları sokakta yaşayan çocukların en kolay karşılaşabileceği tehlikelerdir. Bunlar bir başka yönle de suç örgütlerinin, çetelerin, terör gruplarının potansiyel elemanları konumundadırlar. Bu kesimler elemanlarını sokakta yaşayan çocuklardan daha kolay edinebildikleri için bu çocuklar eğer gerekli tedbirler alınmazsa çok kolaylıkla geleceğin suçluları olabilirler.

GENÇ ÖNCÜLER: Bildiğimiz kadarıyla sizin sokakta çalışan ve yaşayan çocuklarla ilgili araştırmalarınız var, bu araştırmalarınız sırasında karşılaştığınız ilginç durum veya durumlar nelerdir diye soracak olsam.

CELALEDDİN VATANDAŞ: Anlatılabilecek pek çok şey var, ama bir tanesini özellikle anlatmak isterim. Bu bahsedeceğim konu daha çok ve hatta tamamen sokakta yaşayan çocuklarla ilgili. Bu çocukların kış mevsiminde en önemli problemleri üşümekle ilgili. Bunlar için üşümek üstesinden gelemedikleri en önemli problem. Üşümemek için de alkol veya uyuşturucuya yöneliyorlar. Ben “En önemli probleminiz nedir?” diye sorduğumda “soğuklar” dediklerinde önce anlamakta zorlanmıştım. Ancak sonradan ayrıntılı şekilde düşündüğümde problemin boyutunu anlamam mümkün oldu.

GENÇ ÖNCÜLER: Sanırım Sokak çocukları problemi daha çok büyük kentlerin problemi, öylemi?

CELALEDDİN VATANDAŞ: Eğer konu sokakta yaşayan çocuklarsa tespitiniz büyük oranda doğru. Fakat 1990’larla birlikte orta büyüklükteki kentlerde de bu problemle karşılaşılır oldu. Bu çocuklara daha önceleri yaşadıkları mekân esas alınarak köprü altı çocukları denilirdi. Ve bu çocuklara daha çok İstanbul, Ankara ve İzmir’de rastlanıldı. Ancak bugün nüfusu 100-150 bin olan kentlerde de görülmeye başlandı. Sokakta çalışan çocuklar problemlerine gelince bu çok daha yaygın bir problem. Her geçen gün de daha yaygınlaşıyor. Küçük kentlerde hatta ilçelerde bile sokakta çalışan; ayakkabı boyayarak, kâğıt mendil satarak ailesine ekonomik katkı sağlamaya çalışan çocuklara rastlanabilmektedir.

GENÇ ÖNCÜLER: Sokak çocukları problemin çözümü için neler önerirsiniz?

CELALEDDİN VATANDAŞ: 1990’li yılları takiben çeşitli nedenlerle başlayan, 1980’lerin sonu itibariyle başta terör olmak üzere çeşitli nedenlerle hızlanan ve büyüyen kırsaldan kente göçün yol açtığı önemli bir problem olarak karşımıza çıkan sokak çocukları probleminin çözümü beslendiği kaynaklar nedeniyle çok boyutlu olmak zorundadır. Problemin çözümü için öncelikle ailelerin gelir düzeylerini yükseltecek ekonomik önlemler alınmak zorundadır. Geniş kitleler lehine uygulanacak sosyal politikalar çerçevesinde ekonomik önlemler alırken gelir dağılımı, ücret, asgari ücret, istihdam, sosyal güvenlik, eğitim gibi alanlara sistematik biçimde yaklaşılması bir zorunluluktur. Gelişmekte olan bir ülke konumundaki Türkiye’de bazı çocukların çalışmak zorunda kalması bazılarının da sokakta yaşamayı tercih etmesi geleceğin Türkiye’sinde potansiyel bir problemler kaynağı olarak durmaktadır. Bu nedenle kalkınmada öncelikli yöreler için kalkınma projeleri geliştirilmeli, yatırımların artırılması teşvik edilmeli, kırsal üretime önem verilmeli, kırsal alanın problemlerine yerinde çözümler üretilmelidir. Özellikle sokakta yaşayan çocuklar içinde psikolojik, ekonomik ve sosyal destek programları devreye sokulmalı; sosyal devlet varlığını bu alanda güçlü bir şekilde göstermelidir.

GENÇ ÖNCÜLER: Katkılarınızdan dolayı teşekkür ederiz.