''hayır anneciğim Nijerya, Çad, Uganda, Sudan* da

hiç de uzak değil

insan orda da 

sabah kalkar işleri vardır

tıpkı

ve sonra

akşam sofrası o uzaklarda

dilini bilmediğimiz hoş omuzlu

yuvarlak ve işlek omuzlu

o kız tarafından serilince

bizim soframıza da değer bir ucu''  a.c.zarifoğlu

Sudan sıcacık bir ülke

Tarihi kaynaklarda Sudan denirken kastedilen alan bugünkü Sudan’ın topraklarından çok geniş bir alandır. Araplar Afrika’ya girdikten sonra zencilerin yaşadığı ve Kızıl Deniz kıyılarından başlayarak Batı Afrika’ya kadar uzanan geniş bir alana Biladu’s-Sudan (Siyahlar Ülkesi) adını vermişlerdi. Daha sonra “Bilad” kelimesi atılarak bu bölgeye sadece Sudan denmiştir. Bugünkü Sudan ise, Doğu Sudan denirken kastedilen bölgedir. 

Mısır’ın 639’da Amr ibnu’l-As (r.a.) tarafından fethedilmesinden sonra bu ülkeye yerleşen Müslümanlar kısa süre sonra ticaret için Sudan pazarlarına girmeye başladılar. Sudanlılar da İslam’ı ilk olarak bu tüccarlar sayesinde tanıdılar. Sudanlılardan bazıları İslam’ı tanıdıktan sonra kısa süre içinde bu dine ısındılar ve daha önce Sudan’a girmiş olan Hıristiyanlığın onların arasındaki etkisi zayıflamaya başladı. Mısır’a yerleşen Müslümanlar 7. yüzyılın ortalarından itibaren Sudan’ı ele geçirmek için birtakım askeri hareketler gerçekleştirdiler. Bu fetih hareketleri uzun süre devam etti. 1172’de Selahaddin Eyyubi’nin kardeşi Turan Şah, 1260’ta da Sultan Baybars bugünkü Sudan topraklarına birer sefer düzenlediler. Bu seferlerden sonra bölgede İslam daha da güçlenmeye başladı. 

1517’de Osmanlı Devleti’nin Mısır’ı fethetmesi Sudan’da etkisini gösterdi. Ancak aynı dönemde Sudan’da varlığını sürdüren Funj İmparatorluğu güneye doğru çekilerek varlığını sürdürdü. Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa 1821’de Funj İmparatorluğu’nun üzerine ordu göndererek Sudan topraklarını ele geçirdi. Ancak Mehmet Ali Paşa, Sudan’da halkın hoşnutluk duymadığı bir siyaset güttü. Mehmet Ali Paşa, Sudan’ı fetheden İsmail Paşa’yı görevden alarak yerine kendi oğlunu geçirdi. O da birtakım siyasi hesaplarla Fransız ve İngilizlerle işbirliği yaparak bazı eyaletlerin valiliklerine onların adamlarını getirdi. Bu durum Sudan’ın Müslüman halkını rahatsız etti. Muhammed Ahmed el-Mehdi adlı bir zat bazı kişileri etrafına toplayarak 1881’de bir hareket başlattı. 

Muhammed Ahmed el-Mehdi’nin etrafında topladığı kuvvete “ensar”, hareketine de “Ensar Hareketi” adını veriyordu. Mehdi’nin hareketi kısa zamanda geniş bir alana yayıldı. Onun hareketini bastırmak için gönderilen ordular yenilgiye uğradılar. Ensar Hareketi gösterdiği başarılarla hâkimiyetine aldığı topraklar üzerinde ayrı bir yönetim kurdu. Mehdi, 22 Ocak 1885’te öldüğünde yerine oğlu Abdullah bin Muhammed geçti. Abdullah bin Muhammed Umdurman’da Herbert Kitchner adlı İngiliz generalin komutasındaki Mısır kuvvetlerine yenildi. Daha sonra İngiliz güçler, Mısır’daki yönetimin yanlış uygulamalarını düzeltmeyi amaçladıklarını ileri sürerek 1899’da Sudan’a girdiler. İngilizler ilk iş olarak Muhammed

Ahmed Mehdi’nin başlattığı hareketi tümüyle dağıttılar. Sudan 1 Ocak 1956’da bağımsızlığını elde edinceye kadar İngiliz işgali altında kaldı.

Sudan'ın bağımsızlığını kazanmasından bu güne kadar geçen süre de ülke içi karışıklıklar hiç kesilmedi diyebiliriz. Zira kaynaklara göre, iç veya dış güçlerin kışkırtmalarıyla, kabileler arasında ciddi anlamda anlaşmazlıklar yaşanıyor. 2003'te Darfur olayının patlak vermesi ise ülke tarihinde asla unutulmayacak bir yere sahip. Bu olay öncesindeki gelişmelere bakarsak eğer; 1955-72 ve 1983-2005 arasında ülkede iki büyük iç savaş yaşanmıştı. Başkent Hartum’un yaklaşık 1.100 kilometre batısında bulunan, yerel ve Arap kabilelerin hayvancılıkla geçindiği Darfur’da su kaynakları ve otlakların paylaşımı konusundaki uyuşmazlıklar, kuraklığın da etkisiyle zaman zaman büyüdü. Özellikle bölgenin yerleşik Afrika kabileleri olan Fur, Zağav ve Masalit ile hayvan otlatan göçebe Arap kabileleri arasında sert çatışmalar yaşandı. Adalet ve Eşitlik Hareketi (2000) bölgede filizlenen ilk örgüt oldu ve Güney Darfur’daki Sudan Kurtuluş Ordusu ile birlikte, sadece Arapları temsil etmekle suçladıkları Sudan hükümetine karşı isyan bayrağını açtı. Yedi yıldır süren çatışmalarda birçok Darfurlu mülteci kamplarına akın etti. 30 Haziran 1989’da askerî bir darbeyle işbaşına gelen El-Beşir liderliğindeki Milli Kongre Partisi, iktidara geldiği günden beri Kuzey-Güney Savaşı’na son vermek ve kalıcı bir çözüm sağlamak amacıyla merkezî hükümetin güneylilerle paylaşımını da içeren cesur bir kararla, 9 Ocak 2005’te Nairobi’de barış anlaşmasını kabul etti. Afrika’da en önemli ezberi bozan bu barış anlaşmasıyla, yüksek silah harcamalarının önüne geçildi ve kalkınma ile altyapı yatırımlarına hız verildi. Afrika Birliği’nin öncülüğünde Nijerya/Abuja’da başlatılan barış görüşmeleri sonucunda Mayıs 2006’da en büyük isyancı grup olan Sudan Kurtuluş Hareketi’yle anlaşmaya varılmıştı. Ayrıca el-Beşir, Birleşmiş Milletler ve Afrika Birliği’nin müşterek operasyonu olan UNAMID Barış Gücü’nün Darfur’da konuşlanmasına izin vererek uluslararası kamuoyunun bu konuyla ilgili sert tepkilerini bertaraf etti. El Beşir ve ekibinin güneyle anlaşmaya yönelik yaptıkları bu çalışmalar elbette ülke içindeki ekonomik ve siyasal havanın düzelmesine katkıda bulundu fakat güney-kuzey anlaşmazlıkları konusunda hala bir mutabakata  varılmış değil. 9 Ocak'ta yapılacak referandumda Güney Sudanlılar kuzeyden ayrı bir devlet isteyip istemediklerini belirtmek için sandık başına gidecek. Fakat ülkedeki düzensizliği uzaktan yorumlayanlar, bu sürecin de Sudan'da kolay bir şekilde aşılamayacağı kanaatini taşıyor.  

Dipnot ve kaynakça

* sudan'ın tarihi kaynaklara göre ifade ettiği coğrafi alandan yararlanılarak şiire tarafımızdan eklenmiştir.

http://sudan.ihh.org.tr/

http://www.anlayis.net/makaleGoster.aspx?dergiid=55&makaleid=880

http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1032187&title=guney-sudan-referandumu-oncesi-tansiyon-yukseliyor

http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/820864.stm

http://www.anlayis.net/makaleGoster.aspx?dergiid=83&makaleid=2700

http://www.sudan.net/

http://tr.wikipedia.org/wiki/Sudan

şiirler/ Zarifoğlu C.