casino maxi

İbrahim Kalkan İle “Edebiyat ve Sanat” Üzerine Konuştuk

Kültür-Sanat Oca 18, 2015 0 Yorum

ibrahim kalkan

 

Söyleşi: Ali Tarık Parlakışık

*Genç Öncüler Dergisi Ocak-2015 sayısında yayınlanmıştır.

“Bilgi ve vicdani sorumlulukla hareket etmek sanatkârın asli vazifelerindendir. Bunalım içinde oluşumuzun temel sebebi meseleleri doğru anlayamamış olmaktan kaynaklanmaktadır.”

İbrahim Kalkan bir sanatkar, bir senarist, bir fikir adamı… Kendisiyle çay sohbetleri etrafında konuşmalarımızı sürdürürken yaptığı eleştiriler, tespitler mühim bir hat üzerinde gidiyor. Edebiyatın ve sanatın hemen her alanında ürün vermiş, daha da mühimi söyleyecek bir sözü olan birisi İbrahim Kalkan.  

 

 Üstad sizi tanıyabilir miyiz?

1949 Çorum doğumlu olup yazı hayatıma şiirle başladım. Sadece özenti mahsulü olan şiirlerin, yıllar sonra şiir olmadığını anlayıp yeniden başladım yazmaya. 1966’da İstanbul’a geldim. Yıllar sonra tiyatro ile tanıştım. Oyunlar yazmaya çalıştım. Daha sonra masal, hikâye, çeşitli gazete ve dergilerde düşüncelerimi yazmaya gayret ettim. Ardından sinema olmak üzere hemen her sahada elimden geldiği kadarıyla bir şeyler yapmaya gayret ettim.

Müslüman bir sanatkâr gözüyle nazar ettiğinizde, Müslüman Mahalle için meselelerimiz sizce nelerdir? Meselelerimizi başlı başına ‘mesele’ olarak görebiliyor muyuz? Yine aynı şekilde meselelerimize, başlı başına bir mesele olarak değer verebiliyor muyuz? Fikrî bir bunalım yaşadığımız aşikâr. Bu bunalımı aşabilecek noktaya nasıl geliriz, var olan membalarımızdan nasıl faydalanabiliriz?

Sanat umumi manasıyla inanmayı icap ettirir. Hakikatte, inanç sahibi kimseler gerçek manada eserler üretebilir. İnsan olmanın biricik şartı sorumluluktur. İnandığı değerlerle bütünleşmek suretiyle örer eserini. Sanatkâr tefekkür etmek, araştırmak, anlamak anladıklarını sevimli kılmak ve içinde yaşadığı cemiyete kendini adamak durumundadır. Hür irade sahibi olmaya mecburdur. Bilgi ve vicdani sorumlulukla hareket etmek sanatkârın asli vazifelerindendir. Bunalım içinde oluşumuzun temel sebebi meseleleri doğru anlayamamış olmaktan kaynaklanmaktadır. Bu bunalımı bertaraf etmenin biricik yolu kimliğimizin icabı olan ilmi esaslara sadık kalmak, adaleti işletmek ve sanatı bu manada ayağa kaldırmaktır. Bu anlayışla baktığımızda hiçbir ‘meselemizi’ mesele edinmiyor, gereğini yapmıyoruz.

‘Fikir’ nedir? ‘Fikir’in şamil olduğu alan neresidir? Müslüman mahallede ‘fikir’ hak ettiği yerde mi?

Fikir bilginin, tefekkürün, değişmez temel prensiplerin hamulesidir. Fikrin kendi sahası bellidir, konu her ne ise ona teşmil olan düşüncelerdir. Kuşatıcı bir anlayışla devam eder. Bilgi ile donatılmış kanaat ifadesidir fikir. Burada dikkat edilecek husus meselenin doğru anlaşılması, muhakeme kabiliyetinin var olması, ayrıca konuya dair fikrin çerçevesinin geniş olmasıdır. İçinde bulunduğumuz an bizi yanıltabilir. Muhtemel değişiklikleri esas almak icap etmektedir. Sanat eseri beslendiği temel kaynaklardan da hareketle bütünü, geneli kapsamalıdır. Bu anlayışla bir değerlendirme yapılacaksa, sanat dar kalıplara sıkıştırılamaz.

Müslüman mahalle için mücerret fikrin ehemmiyeti nedir? Sizce, mücerret fikir seviyesi, Müslüman mahallede olması gereken yerde mi?

Meselenin ruhuna nüfuz etmek açık anlaşılır olmak esastır… Vakıanın nasıl göründüğünden çok neyi ifade ettiğini, ne olduğunu doğru tespit etmektir esas olan. Müşahhas olanda ittifak yok ki mücerrette olsun. Sıkıştığımız zaman doğru olana sığınıp, sıkıntıyı atlattıktan sonra nefsimizin talebine dönmek, döneklik olsa gerek.

Müfekkiremizin mühim ve görünen tarafı olması hasebiyle, İslami yayıncılık ile ilgili birkaç sual yöneltelim size; Umumi olarak İslami yayıncılığın seviyesini nasıl buluyorsunuz?

İslami yayın çevreleri müelliflere, şairlere hak ettikleri değeri sizce veriyor mu? Müslüman bir müellif veya şair, İslami dergi veya yayınevi sahiplerinden başta telif ücreti gibi meselelerde haklarını alabiliyorlar mı? Müellif veya şairler, ortaya ürün koyarken çalışmalarında katkılar ile destekleniyorlar mı yoksa engellerle mi karşılaşıyorlar? Yarış halinde aynı kitapları neşredip birbirlerine çelme takmakla meşgul çoğu yayıncılar. Gazete ve dergilerimiz umumi manada kültürle sanatla alakadar olmuyor. Sorduğunuz bu sualleri her biri kitaplık çapta cevap ister. Kaldı ki bütün bunlar çoktan cevaplandırılmış olabilmeliydi. Bu konularda yazılmış kaç eserimiz vardır. Hangi gazete bu hususlarda tefrikalar yayınlıyor. Belki ben görmedim. Ama görene de rastlamadım. Araştırıp soruşturmadan belki masa başında yarım yamalak bilgilerle birkaç satır yazılmıştır. Bir iki istisna haricinde tiyatro eseri basan kitapçı bilmiyorum. Bu diğer sanatlar içinde geçerlidir. Hayır, burada ‘hak’ askıda bekletiliyor. Böyle bir düşünce gelişmiyor. Telif vermemek için yol arayışındalar. Telif çok istisnai olarak belki… Ama genelde yok denilecek kadar azdır. Müellif ortaya koruğu eserine ancak bir yerlere mensubiyeti varsa ve eserin hazır müşterisi mevcutsa, yani hiçbir risk yoksa basılır dağıtılır, onun dışında dağıtım da, yayın da problemdir. Eserin kalitesi özellikler hiçbir değer taşımaz.

Batı’nın modernleşme süreci ile Müslüman dünyanın modernleşme süreci farklı şekillerde olmuştur. Batı Kilise Kurumu ve bu kurumun başındakilerin dayattığı dogmalar ile bu dogmalara karşı oluşan zıtlığın giderilmesi isteğinin sonucunda, Batı dini, siyasi, içtimai, kültürel manada bir değişim yaşadı. Batı,  kendi değişimini, kendi iç isteği doğrultusunda doğurmuştur. Türkiye’de ise seçkinlerin tepeden bir dayatması sonucu olduğunu görüyoruz. Sizce, Müslüman dünyada şu anda bulunan, fikrî bunalımda o dönemlerin etkisi ne kadardır? 

Maalesef ciddi bir kargaşa döneminden geçiyoruz. Sayısız ve birbiriyle didişen cemaatler. Temel konularda farklı değerlendirmeler. Ve batı formlarını taklit ve uyum anlayışı içinde çoğu, iyi bir yol değil takip edilen. Biz olmayı başarmak, ayrımcılığı bir kenara iterek bütün olmaya ve inancımızın gereğini yapmaya mecburuz. Modernleşmenin ne olduğu hususunda sıhhatli bilgiler yok.

Bir sanatkâr olarak ‘insan’ ve ‘hayat’ sizin için ne ifade ediyor? ‘İnsanî hayat’ kavramsallaştırması bu minval üzere nereye tekabül ediyor?

Yaratılış sebebimizi doğru anlamak durumundayız. Hayat dediğimiz nedir? Dünya hayatı mı? Ahiret hayatı mı? Bu soruyu sorduktan sonra, insan olarak sorumluluğumuzu anlamaya çalışmalıyız. Evet, her iki halde de insan için hayat tektir. Ölüm hayatın sonu değil. Ömür dediğimiz kısa zamanın finalinde sonsuzluğa açılan ebedi hayattır esas olan. İnsan ona göre şekillenmekle yükümlüdür. İnsan ve hayat birbirini kuşatıcı olması hasabiyle, birbirinden ayrı düşünülebilir mi?Bir sanatkâr olarak ‘dil’ ve ‘üslûp’ ilişkisi nerede başlar? Yine bu minval üzere ‘dil’ ve ‘üslûp’ meseleleri hayatta, sanatta ve mücadelede ne kadar bir alana şamil?Dil, meramı ifade için kullandığımız biricik vasıtamızdır. Bir dilin vücuda gelmesi uzun bir zamanın neticesindedir. Bizim açımızdan Türkçe, bir başka millet için Arapça, bir başka millet içinde Fransızcadır. Burada kullanılan her kelime bazen farklı manalara gelebilir. Kullanıldığı cümle içinde kendini gösterir anlatılmak istenen anlaşılır olur. Kendimizi ifade vasıtamız olan dili doğru yerli yerinde kullanmaya gayret etmeliyiz. Bu da bilgi ve tefekkürle mümkündür. Üslup kişinin duygu ve düşüncelerini beyan ediş şekli olarak çıkar karşımıza. Üslup dikkatle, tavırla, kişilikle bağlantılıdır.
Müslüman bir sanatkâr olarak, Türkiye’de “sanat, sanatçı” adı altında şahit olduğumuz icraatları nasıl değerlendiriyorsunuz?

Ne yazık ki hakiki manada sanat ve sanatkâr yeterli sayıda değildir. Müslümanlık söz konusu olduğunda meseleyi daha geniş almak mecburiyetindeyiz. Örnek teşkil edici eserler ortaya koymak mecburiyeti söz konusudur. Bunun bu şekilde tecellisinin sebebi, İslam’ın değil, İslamcı anlayışın sanata yanlış bakışındandır. Bir tarafta sanatı malayaniden sayacak diğer taraftan da bir sürü hurafeyi besleyeceksiniz. Bu durum sanatı olması gerektiği gibi ifaya manidir. Benim anladığım sanat, bütün benliğinle hakka dayanarak bilgi ve tefekkürle insanlığa bir ayna tutmak anlayışıdır.

Fikir, sanat, dil demişken zaman zaman tartışılan politik bir meseleye kısaca değinmiş olalım; İktidarın eğitim ve sanat ile ilgili politikalarını yerinde buluyor musunuz?

İktidarların bir eğitim ve sanat politikası yok, bu gidişle de olacağa benzemiyor. Nelerle meşgul olunduğuna bakıldığında mesele anlaşılacaktır.
Peki doğrudan bir sual ile muhatap edersek sizi; ‘Sanat’ nedir? Ve ardından meselemiz için de başat rol oynayabilecek mühim bir mevzu; ‘Mücerret sanat’a nazarınızda belirleyici noktalar nelerdir?

Sanat hayatı doğru anlama, anlatma işidir. Benim anladığım sanat, bütün benliğinle hakka dayanarak bilgi ve tefekkürle insanlığa bir ayna tutmak anlayışıdır. Sanat var olanı açık, anlaşılır bir dille ifade işidir. Bunlarla beraber estetik, net, sevimli, berrak, kalıcı eserlerdir… Eşyanın ruhuna mümkün mertebe nüfuz etmek, anladığını anlatmaktır. Mücerret kelimesi iyi anlaşılmalıdır. Burada genellikle cisim belli değildir. Mesela melek ve şeytan, yani iyiyi veya kötüyü temsil eder. Burada da temel bilginin, sıhhatli bilginin olması gerektiği çıkıyor kaşımıza. Ve ardından sorular geliyor, neden, ne zaman, nasıl gibi. İnsana sanat yoluyla vereceğiniz bilgilerdeki saflık temizlik, güzellik veya bunun aksi işlediğiniz konu vermek istediğiniz mesaj, işleme kabiliyet ve kapasiteniz ve daha nicesi belirleyici en önemli nokta bilgiden kaynaklanmaktadır.

Siyaset-sanat, iktidar-sanat, din-sanat ilişkileri sizce ne ölçüde olması gerekir?

Dini esaslar haricinde her şey değişkendir. Sanatkâr bunlarla paralellik kurmaz. Mümkün olduğunca bunlardan uzak durur. İktidar tarafgirliği gerçek sanatı tahrif eder, zaafa uğratır. Ayrıca sanatın uyarıcı özelliklerini kullanamaz. Esas itibariyle sanatın kendi siyaseti vardır. Sanatkâr netice itibariyle beşerdir, bu bakımdan din’i kullanmaz. Yani eserini dini eser anlayışıyla sunmaz, edeben doğrusu budur. Çünkü hatayı kendi üstlenir.
Tebliğ aracı olarak sanatın imkânları konusunda düşünceleriniz nelerdir?

Çoğu sanat eseri bu görevi ifa eder. Tabiatında var olan özellileri itibariyle sanat zaten bir tebliğ vasıtasıdır. Bize aykırı gelen taraflarıyla da bu görevi ifa ettiğini görürüz. Masallarda, şiirlerde, mimaride ve diğer sanatlarda örnekleri çoktur. Çünkü sanat cihanşümuldur, muhatabı bütün insanlıktır. Doğruyu doğru ifade etmek, yerinde zamanında ortaya koymak, bunlar tespit bilgi ile mücehhez olmayı icabettirir. Ahlak burada en önemli faktörlerdendir. Sözünüzün özünüzle ne derece örtüştüğü hususunda dikkatli olmak esastır. Yalan söyleyen, hile yapan, gayri ahlaki davranışlar ve saplantılar içindeki bir kimsenin eseri ne kadar müessir olabilir ki.

Mücerret sanat geleneğimizin, geldiği çizgi ve bu günkü noktamızı karşılaştırdığınızda yapabileceğiniz tahliller nasıl bir seyir halindedir?

Hemen en başta şunu ifade edeyim ki, bilgi ve muhasebe yok, tefekkür yok, merak yok. Bunlar olmadan netice alınamaz. Var olan sadece özenti ve kopyacılık. Bu da bizi neticeye götürmez. Konu her ne ise evvela onu iyi bilmek, anlamak icabeder. Ne anlatmak istiyorsunuz, niçin, kime ve benzer soruları kendinize sormalısınız. Sözde yalancıya sövecek, fiiliyatta ondan geri kalmayacaksanız, netice alamazsınız. Taklitten kendinizi kurtarmak için kendinizi hesaba çekip ben kimim sorusunun cevabını bulacaksınız.
Müslüman Mahalle’de, mücerret sanatlara verilmesi gereken ehemmiyet, sizce veriliyor mu?

Sizin Müslüman Mahalle içinde bir sanat ve fikir geçmişinizin olduğunu biliyoruz. Hatıralarınızdan da bazı misallerle meseleyi adeta müşahhaslaştırabilirseniz, mahallenin içinde sanatın yerini biraz okuma imkânı bulabiliriz.Maalesef, dün birilerini kıyasıya eleştirenlerin bu gün onlara methiyeler düzdüğünü görüyoruz. Söylenecek söz çok ama ben isimlere girmek istemiyorum. Birçok sanatkârımızın bir duruşu olması sebebiyle kenara itildiklerini perişanlık içinde heba olup gittiklerini biliyoruz…  ‘Onların, rahmetli büyük adamdı’ şeklinde ihtiyaç sebebiyle anıldıklarını görüyoruz. Bu mahalle de sanat sözde var. Yalakalık baş tacı edildikçe oradan umumi manada sanatkâr çıkmaz.
Mücadele ve sanat ilişkisi ne şekildedir?

Burada sizden bizden anlayışı işin sonunu getirmiştir. Şucu, bucu olmak mecburiyeti söz konusudur. Mesele yapılan işin eğri mi doğru mu olduğundan ziyade, bizim taraftan mı değil mi revaçtadır. Dolayısıyla mücadele daha çok kutuplaşma noktasına doğru hızla ilerlemektedir. Esasen sanat bir medeniyet belgesidir. Yabancıların ülkemizi ziyaretleri sebebiyle nelere dikkat ettiklerine neleri fotoğraflarını çekerek tesbit ettiklerine bakınız. Ansiklopedilerimize bakınız yerli yabancı sanatkârların nasıl anlatıldıklarını görün. Mozart hakkında ne kadar bilgi var, Itri hakkında ne kadar. Veya aklınıza gelenleri mukayese edin. Mücadele söz konusu ise, bunu bilgi, inanç, ikna ve disiplinle yapabilirsiniz, bunun yolu da sanattır. Shahespre, Boudler’i, Tolstoy’u ve daha nicesini hatırlayınız ölçüp tartınız, nelere hâkimler? Ve günümüzde bu isimlerin devamı olan yüzlerce sanatkârları var sorumluluğunu yerine getiren. Peki, sizin adınıza kimler var? Çok eskiden geçmişlerden kalma bir kaç kişi… Ki onları da biz layıkıyla tanımıyoruz.
‘Sanat Felsefesi’ şeklinde isimlendirilmiş haliyle, sanat ve felsefenin iç içe bir okumasının imkânları sizce neler?

Sözde sanat felsefesinden bahsetmek mümkün ama tatbikatı maalesef yok. Çünkü sanat kenara itilmiştir. Ama sanatı kenara itenler nedense Yunus’un dediği gibi, söze başlayıp ondan birkaç beyit okuyuverirler. Felsefe, benim anlayışıma göre bir konu üzerinde olabilirleri, yani bütün ihtimalleri gözden geçirerek düşünme anlayışını geliştirmekle beraber fikri sabitlikten çıkmayı, çıkarmayı esas alır. Şüphesiz değişmez esasların dışında cereyan eder bu durum. Bu da o kapasiteye sahip olmakla mümkündür. Eşyayı bileceksiniz, canlı varlıkları bileceksiniz, fıtrattan haberiniz olacak ve dahası…

Platon’dan mülhem “ide” kavramı ve “form şekil” bağlamında bir sanat okuması yaparsak neler söyleyebiliriz?

İdeal olanı arayış sanatkârın sorumluluğu dâhilindedir. Dolayısıyla form ve şekil itikadi esasları ihtiva eder.

İnsan hayatındaki müşahhas meselelere müteveccih, sanatın mücerretliği buudundan, bir sanat telakkisi sunabilir misiniz?

Hemen ilk aklıma gelen Aşık Veysel’in bir deyişi var: “Kazması yok küreği yok/Ustası var çırağı yok/Gök kubbenin direği yok/Muallâkta bina çatmış.” Burada mücerret olan bilgini müşahhaslaştırılmış halini görüyoruz. Söyleyen âma bir şair, görmüyor. Peki, Veysel bunu görebiliyor da biz niçin göremiyoruz. Çoğu geçmişte kalan şairlerimizde benzer değerde mısralar, beyitler bulabiliriz. Burada soru ve bir kudretin varlığından bahis var.
Mücerret ve şümullü bir ifade zemini olarak ‘edebiyat’ın sizce sanat içerisindeki konumu nedir?

Edebiyat ister edeple, ister estetik özellikleriyle her zaman gündemimizde olmuştur, bundan böyle de olmaya devam edecektir. Sanatın bütün unsurlarında edebiyatın esasları söz konusudur. Sözü yerinde ve güzel söylemek hususiyetleri bakımından sanatın olmazsa olmazıdır.
Peki edebiyatta ahenk, sizce mühim midir? Edebiyatı, edebiyat yapan nosyonel değerler, sizin dünyanızda keyfî ve kemmî düzlemde nerede duruyor?

Ahenk sözü farklılaştırır, özel ve güzel kılar. Bu özelliğidir edebiyatı vazgeçilmez yapan, aynı konuyu edebi kurallara riayet etmeksizin söyleyen çoktur ama dikkatimizi çekmez. Ama ahengi ve edebi özellikleri ihtiva eden söz bizi celbeder. Edebiyatımızın gelişememesinin bana göre temel sebebi ahenginin olmayışındandır. Birkaç isim dışında son yüzyılın edebiyatı ahenkten yoksundur. Yunus’u, Bakî’yi, Fuzulî’yi ve benzerlerini yaşatan sebeplerden biridir ahenk. Yukarıda da ifade ettiğim gibi edebiyatın nosyonu kelimenin kendisinden de anlaşılacağı üzere sözü doğru, sevimli, ahenkli kılmaktır. Bundan maksat bilginin yaygınlaşmasını sağlamaktır. Burada keyfilik hemen hemen söz konusu olamaz, çünkü başlı başına sorumluluk icabettirdiğinden kemiyeti itibariıyle de doğru, sıhhatli, kaliteli olması şarttır.

Edebiyatı anlamak, manalandırmak ve sınıflandırmak için belli kalıplar içerisinde mi hareket etmeliyiz?

Bir üslup meselesi, iki konunun muhatabı esastır. Elbette kimilerine göre kalıplar şart olmayabilir. Fakat sözün etkili olabilmesi için bir disiplin gerekir. Buna isterseniz kalıp diyebilirsiniz. Edebiyat dediğimiz, konusunu merak uyandıracak, faydalı olabilecek, muhatabını belli esaslarla düşünmeye sevk edecek özellikler taşır. Sadece sevimli sözler etmekten ibaret değildir. Üç beş yüz sayfalık bir romanı okuyucunu sıkmadan, keyifle okuyabilmesini ve bundan da güzel bir netice çıkarabilmesini temin etmektir. Konu bütünlüğü, dil birliği olmalıdır elbette.

Günümüz dünyasında edebiyat ve eğitimin imkânları nerede duruyor peki? 

İmkân her zaman mevcuttur. Mesele imkânı yerinde ve zamanında kullanabilmektir. Eğitim en başta kendi lisanını doğru öğretmek, öğrenmekle başlar. Kendi lisanını bilmeyen nasıl edebiyat yapabilir ki? En bilgilimiz bile üç beş yüz kelime içinde döneleyip duruyor.  Oysa sözlüklerimizde yüz binlerce kelime sahiplenilmeyi bekliyor. Dile hâkim olmadıkça ortaya doğru edebi eserler koyabilmek mümkün değildir.
Türkiye’de şu an edebiyatın konumu sizce belli mi? Genç edebiyatçıların nelere dikkat etmeleri gerekiyor?

Dilimizi bilmediğimize göre, belli olan, yerimizde saymaktan da geri kaldığımızdır. Kitap trajları neticeyi gayet net göstermektedir. Bir şekilde meşhur edilmiş yazarların kitapları bile beş yüz, bin adet basılıyorsa mesele açıktır. Şiirde, romanda ve hikâyede durum aynıdır. Tiyatro zaten okunmaz. Birincisi devamlı olarak kelime haznelerini geliştirmektir. Tefekkür etmeyi öğrenmek, matematik bilgisini doğru anlamak, kendisiyle hesaplaşmayı bilmektir. Eşyayı ve hadiseleri anlama gayreti içinde olmak. Meseleleri çok yönlü düşünme anlayışını geliştirmek. Kendi olmayı başarmaya çalışmak. Ve bunun gibi esaslara riayet etmektir.
Eskiden beri şiir yazdığınızı biliyoruz. Yine aynı şekilde şiirin meseleleri ile de ilgileniyorsunuz? Şiir sizce nedir? Mücadele içerisinde şiirin konumu nedir? Bir “metin”in “şiir” olabilmesi için sizce ne tür ölçüleri olması gerekiyor?

Şiir, romandır, hikâyedir, mimaridir. Konusunu kısa ve öz olarak ifade etmesi bakımından fevkalade özelliktedir. Şiirin yüzlerce tarifi yapıla gelmiştir. Bir konuyu şiir diliyle anlatırken o husustaki bütün bilgilerinizi kısaca açık anlaşılır bir lisanla anlatıp okuyucunun bütün zihni melekelerini harekete geçirmektir. Bir tarafta tekrar tekrar okunmasını temin edecek diğer taraftan da, her okuyuşta muhatabı düşündürecek ve yeni bir mana çıkarmasını sağlayacaksınız. Mücadele içinde şiirin konumu bahsine gelince hemen aklıma gelen Necip Fazıl’ın ‘Surda bir gedik açtık mukaddes mi mukaddes. Ey kahpe rüzgâr artık ne yandan esersen es.’ mısralarıdır. Bu şiirin niçin yazıldığı, ne zaman yazıldığı, neleri ve kimleri muhatap aldığı hususu ne yapılması gerekeni de ifade etmektedir. Benim bu husustaki düşüncem gayet net ifade edeyim ki şiirin vezinli olması şarttır. Hece veya aruz sebebi ise ahenk, dilin imkânları, şairin muhayyilesinin genişliği veya derinliği. Ayrıca anlatılmak istenen konunun zenginliği esastır. Vezinli şiir öğrenmeye zorlar şairi. Daha çok kelime ve mana bakımından zenginlik demektir. Bununla beraber edebi sanatları yerinde ve daha doğru işleyebilmeyi temin eder. Sadece kafiye meselesi de değildir. Anlatılmak istenen konunun akıcılığı dilin imkânlarıyla temin edilebilir.
Mevcut şiir akımlarının ve şiir telakkilerinin ‘değer’leri nedir sizce? Şiir hüviyeti ile ortaya koyulan ürünlerin bu hüviyeti ne kadar hak ettiklerine dair neler düşünüyorsunuz?

Mevcut akımlar maşeri vicdanda kabul görmedi. Şiir yazanların çoğu sıkıştıklarında klasik şiire yaslanıyor oradan örnekler veriyor. Birbirlerinin şiirlerini okumuyorlar bile. Şiir kendini ve şairini yaşatır. Sekiz yüz senedir Yunus’u yaşattığı gibi. Buna daha pek çok geçmişte var olan şairimizi ilave edebiliriz. Ayrıca daha hayatta iken unutulmuş, şiir yazmış pek çok kimse vardır ki…  Bazıları ideolojik sebeplerle varlıklarını devam ettirmelerine rağmen silinip gitmiştir.
Şiir edebiyat ürünü sayılabilir mi tartışmalarına nasıl bakıyorsunuz?

Elbette edebiyat mahsulüdür. Üstelik edebiyatın en yaygın ve müessir olanıdır. Dağdaki çoban bile birkaç şiir bilir. Edebiyat kelimesini ne manaya geldiğine bakmak kâfidir. Benzer özellikler taşıyan edebiyat kavramı içinde şiir de vardır.
Şiir türünün tahayyüle etkilerini nasıl okuyorsunuz?

İyi şiir zaten okuyucuyu tahayyüle sürükler. Konu hakkında ne kadar bilgisi varsa o nispette olur. Bir ‘mavera’ kelimesi bize neleri çağrıştırır. Ve devamı nerelere götürür. Veya Aşk. İşleyenin ifadesi, yani şairin anlatmak istediği ve anlatış tarzı elbette tahayyüle sürükler okuyucunu. Yahya Kemal’in, ‘Ölmek kaderde var, yaşayıp köhnemek hazin’ deyişi her yaştaki insanda bu manada etkisini gösterir. Şiir daha çok tahayyülün meyvesi oluşu bakımından da okuyucusuna bu manada kapılar açar.
Bir insan nasıl şair olur?

Bir insana şair dememiz için o insanda nelerin bulunması gerekir?Elbette bu konu kabiliyet meselesidir. Zorlama ile olmaz. Ancak kabiliyeti olanın da dikkat etmesi icabeden hususlar vardır. Olmak için öğrenmek, incelemek, hayal gücünü kullanabilmek gerekmektedir. Bir miktar meşk etmek de icabeder. Şiir yazacak kimsenin işleyeceği konu hakkında bir donanımının olması şarttır. Aşk mı, tatmış olmak gerekir, ölüm mü, idrak etmiş olmak şarttır. Şair diyebilmek için çok şiir yazmış olmasından ziyade yazdıklarını nasıl ifade ettiğine bakmak gerekmektedir. Duygu ve düşüncesinin, ifade tarzına sinmiş olan renk bize onu anlatmaya yeter.
Masal türünün edebiyat içerisindeki yeri nedir? Eğitim imkânları içerisinde masalın konumu sizce nedir? Bir edebiyat imkânı olarak masal nerede durmalıdır sizce?

Masalların özellikle başlangıç ifadesini fevkalade enteresan ve manidar bulurum. ‘Bir varmış, Bir yokmuş’. Hayatı bu kadar güzel özetleyen söz bize aittir. Ölüm ve dirim arasındaki kısacık hayat hikâyesidir. Hayatın gerçeğini anlatmak için belki de çoğu hayal mahsulü, olabilirlerden meydana gelen masallar çocuklar için ufuk açıcıdır. İbret alınması gereken derstir de. Masallar çocuklarımızı hayata hazırlayan fevkalade özellikli eserlerdir. Ne var ki bu gelenek zamanla kaybolmuştur. Eğitim açısından bakıldığında çok yararlı olacağına inanırım. Masal belki de edebi sanatlar içerisinde en zor ve büyük sorumluluk gerektiren bir konudur. Çünkü muhatap tertemiz bir dünyası olan çocuktur, ona neyin nasıl anlatılacağını iyi bilmek şarttır. Çocukta tefekkürü beslemesi sebebiyle eğitimin temellerinden biri olmalıdır. Masaldan maksat eğlendirerek hayatın gerçeklerini çocuğa anlatmaktır. Ancak masalı anlatan kimsenin bu hususta yeterli donanımının olması şarttır. Özellikle zamanımızda, bilgisayar, televizyon gibi vasıtaların yaydığı bilgilerden haberdar olup çocuğun dikkatini celbedecek, tabiatına uygun konular seçmek hususunda yeteneğinin olması gerekmektedir.
Hikâyenin edebiyat dünyamızda yeri neresidir peki?

Kısa ve öz oluşu itibariyle okuma alışkanlığı kazandırmaktadır. Fakat mana ve mahiyeti itibariyle revaçta değildir. Galiba konu seçiminde zorlamalar olumsuzlaştırmaktadır. Hikâyede konu ve işlenişi bakımından sadelik arzetmesi hayatın içinden mevzuların ve karakterlerin doğru seçilmesi işi kolaylaştırır kanaatindeyim. Çünkü hikâye ayrıntılara pek girmez ancak gerek teminde gerek anlatımında bir takım fevkaladeliklerin yer alması gerekir.
Modern hikâye çizgimizi nasıl buluyorsunuz? Modern kavramına açıklık getirmek lazım, nedir modernlik? Çağa ayak uydurmak mıdır? Medeniyet telakkisi midir? Yoksa giyim kuşam itibariyle başkalaşmak mıdır?

Hikâye denilince okuduklarımdan pek azını tatminkâr bulduğumu söyleyebilirim. Mesele yanılmıyorsam Tarık Buğra’nın ‘’İki İhtiyar’’ unutamadıklarımdandır. Kısa öz ve ilgi çekici konulardan teşkil edilmesi gerektiğine inanırım.
Hikâyenin edebiyat türü içindeki imkânları hakkında neler söyleyebilirsiniz?

Kısa ve öz oluşu dikkate alınırsa etkileyici olup, çok renkli konuları işleyebilir. Hikâye nedense pek yazılmıyor. Esasen hemen hepimizin gündelik hayatımızda şahit olduğumuz pek çok konu var ki yazılmalıdır. Roman ve şiire nispetle daha kolay yazılabilir. Mesele ânı doğru tespit etmekten ibarettir. Çehov’un hikâyeleri bu bakımdan ilgi çekicidir, çoğu hikâyesinde kendinizi veya bir yakınınızı bulabilirsiniz.
Edebiyatta ‘roman’ın imkânları nelerdir sizce?

Roman daha fazla detaylandırılmış uzun hikâyedir. Teması ve kurgusu işleniş özellikleriyle önemlidir. Fakat şartlanmaların dışına çıkabilmek, geniş bir yelpaze açabilmekten mahrumuz. Ön yargılarla sanat olmaz. Sanat hür irade ile işlenebilirse netice verir. Bir mahallenin bakışıyla meseleleri görme anlayışı işin hakikatine erişmeyi mümkün kılmaz. Tarafgir bakış açısıyla ele alınan konular yazar için de okuyucu için de yorucu olmaktadır.
Sizin tiyatro ve sinema ile de içli-dışlı bir ilişkiniz var. Hem oyunculuk anlamında hem oyun yazarlığı manasında tiyatro ve sinema ile ilgili bir umumi çerçeve çizebilir misiniz? Yine aynı şekilde, tiyatro ve sinemayı karşılaştıracak olursanız benzerlikler, farklılıklar bağlamında neler söyleyebilirsiniz?

Tiyatro benim açımdan fevkalade önemlidir. Çünkü oyuncusu, seyircisi ile aynı anda aynı havayı teneffüs etme imkânı sunar. Tiyatro diğer sanatlara nispetle canlıdır, konu göz önündedir. Etkisi de daha fazladır. Bir başka güzelliği de okur-yazar olmayanıyla en üst seviyede eğitim görmüş kimseleri aynı anda muhatap alır. Etkilenişleri farklı da olsa özündeki muhabbeti seyircisine yansıtır. Bir türlü birliği tesis edemediğimizden başarısızlıkta devam ediyoruz burada da. Başarısızlığımızda değişik vesilelerle ahkâm kesen, yol kesen ilgili, yetkili idarecilerin payı büktür. Meselenin özüne bakıp ne yapılması lazım geldiğini araştırmak yerine maalesef didişmeler ve zıtlaşmalarla götürüyoruz. Şahsi beklentim yok ama yine de elimden geldiği kadarıyla oyun yazmaya devam ediyorum. Sinemada da başarılı olduğumuzu söyleyemem. Sözünü ettiğim sanata sırtını dönmüş bir zihniyet var oldukçada bu böyle gidecektir. Tiyatroya nispetle, sinema daha yaygın tabi ki. Birinde, yani tiyatroda sahneye çıktığınız anda oyunun sonunu getirmek zorundasınız. Sinemada ise tekrar çekimlerle rolünüzün gereğini yaparsınız. Bana göre birinde hareketli resim vermek, diğerinde ise seyirciyle yüz yüze ‘o’ olmak durumundasınız. Benzerlik olmakla beraber tiyatronun zevki heyecanı sinemada yok.

Tiyatronun ehemmiyeti ve imkânları bahsinde neler söyleyebilirsiniz?

Tiyatro, hayatın içindedir. Yüzleşmekte olduğunuz seyirci ile alışverişin ölçülerine riayet esastır. Seyirciyi sınırlı mekânların dışına çıkarabilmek esastır. Tiyatroda beden dili, üslup, tavır, ikna kabiliyeti gibi esaslar kullanılır. Zengin bir eğitim vasıtası olmanın yanında eğlendirici, dinlendirici ve bilhassa düşündürücü özellikler ihtiva eder. Tiyatro aynı anda farklı eğitim seviyesinde olanlar ve farklı telakki sahiplerini aynı anda, aynı duyguları paylaşabilme imkânı veren bir sanattır. Tiyatro canlıdır. Her şey göz önünde cereyan eder. Sınırlı bir mekânda temsil ediyor olmasına rağmen alabildiğine geniş bir görüş alanı hissini verir. Tamamıyla duygu işidir.
Dekorundan perdesine, sahnesinden sergilenmesine kadar tiyatro sizce neyi ifade eder?

Her hangi bir vakayı belki çok basit bir dekorla anlatabilme imkânına sahip olması bakımından pratiktir. Hemen her alanda varlığını gösterebilen özelliklere sahiptir. Bununla beraber bilgi bakımından muazzam bir donanım gerektirir. Çünkü sahnede rolünü icra etmekte olan oyuncu metnin dışına çıkabilir, hata edebilir, sözü yanlış söyleyebilir. Bu durumda donanımlı oyuncu hatasını ustaca düzeltebilir. Bu da bilgi ile mümkündür. Bütün bunların seyirciye yansıması müspet olacağından olması yaşatılması gereken sanatlarımızdandır.
Sinemanın ehemmiyeti ve imkânları üzerine neler tefekkür ediyorsunuz?

Yaygın bir sanat dalı ve geniş bir zamanda hazırlanıyor olması bakımından güzel eserler verebilme imkânı vardır. Ancak meselelere hep ‘peşin para’ anlayışı ve günü kurtarma hesaplar var olduğundan olanla yetineceğiz. Sinema imkânları bakımından fevkalade zengindir. Hemen her türlü uygulamaya imkân verir. Çok değişik konuların rahatça işlenebileceği geniş bir sahası vardır. Bir sinema eserini vücuda getirmek için her türlü imkân mevcut. Sinema, neredeyse akla gelebilecek her şeyi kapsayabilir. Elinizdeki kamerayla gökyüzünden yeryüzüne bakma imkânı sunar. Bir yaprağın dalından yere nasıl düştüğünü tespit etme fırsatı verir. Dolayısıyla daha realist olabilmeyi sağlar. Hazırlık safhası, yapımın gerçekleştirilmesi esnasında müdahale imkânları mevcuttur.
Sinema sizce neyi ifade eder?

İyi bir propaganda silahı olarak kullanılmaktadır. Ehli bunu başarıyor. İster oyalama diyelim ister uyuşturma ve daha başka benzetmeler… Sanatın bakış açısı bütün insanlığı kapsar, bu bakımdan önemlidir de. Özellikle temel konularda birlik ve bütünlüğü sağlama noktasında her sanat dalında olduğu gibi sinemada da esastır.
İranlı yönetmen Macid Macidi’nin “Peygamber yaşasaydı tebliğin dilini sinema yapardı” şeklinde bir sözü var. Bu sözün sizdeki tedaileri ne yönde? 

Faraziyeleri doğru bulmam. Mesela ben de ‘şiir yapardı ‘ desem. Bunlar hoş değil bana göre. Peygamber’i doğru anlamak lazımdır. Niçin ihtiyaç duysun buna.
Tiyatro ve sinema hususunda konuşursak eğer kadın oyunculuğu ile ilgili ne düşünüyorsunuz. Kadın oyuncuların oynayacakları rollerden ve bu minvaldeki birçok meseleye kadar reyleriniz nelerdir?Kadın oyuncuların sahne arkasında ve önündeki sıkıntıları nelerdir? Bu sıkıntılar nasıl giderilir?Önce  ‘nasıl’ı ve ‘niçin’i tespit etmek gerekir. Bu sanatların lüzumuna inanmak gerekir. Bu bir vasıtadır bu vasıtayı niçin kullanmalıyız? Maksat nedir? Hedef nedir?

Bunlar doğru tespit edildiğinde diğer malzemelerin nasıl olmasının icabettiği kendini gösterir. Kadın oyuncu problemi nasıla bağlıdır. Ölçüyü kaçırmamak kaydıyla kadın oyuncunun mahsurlu olabileceğini sanmıyorum. Zaten ölçü kaçtığında diğer unsurlarda aynı noktaya çıkabilir.
Müslüman Mahallede, tiyatro ve sinemaya verilen değer, sizi tatmin ediyor mu? Tiyatro ve sinemanın gelişimi meselesinde neler yapılmalı sizce? Bu alanla ilgili gerçek manada katkılar nasıl yapılmalı? Yapılabilecek katkıların önündeki engeller sizce nelerdir? 

Müslüman mahalle dediğimiz yerde bunlar maalesef kifayetli ve tatminkâr değildir. Eleştirel, tarafgirlik ve hamasetle dolu esercikler. Önce bunun yararına inanmak. Ne olduğunu doğru anlamak lazımdır. Biricik şart hür irade gerekir. Katkı dediğimiz önünün açılmasıyla ve inançla temin edilir. Meselenin tamamen maddi olduğuna inanmıyorum çok küçük imkânlarla çok büyük eserler vücuda getirilebilir. Bizi imkânlarımızın var olduğu inancındayım. Bazı yatırımlara bakın, eğitimle, kültürle alakası olmadığı gibi verdiği zararı telafisi imkânsız.

Müziği konuşursak, müzik ile ilgili olarak ilk söyleyecekleriniz neler olur?

Ve peşinden eklersek; din-müzik, sıhhat müzik, gençlik-müzik, fert-müzik, toplum-müzik meseleleri… Dikkat edilirse hayatımızın her safhasında varlığını gösteren musîkide de gerileme had safhadadır. Itri’nin bir segah eseri var ‘Tuti mucize guyem’ güftesini bir iki defa okuyalım ve dinleyelim. Musîki eserinin nasıl olması icabettiğini pek güzel anlatıyor.  Bu zevk meselesi denebilir ama bilgi ve görgü itibariyle geride kalmışların zevki ne olabilir? Çoğu gürültü makamında bana göre. Din-müzik konusunda kuran okuyan bir hafız düşünelim okuduğu ayetin mealine vakıf ve musîki bilgisi var. Bir de ezberlemiş ama okuduğu ayetin mealini bilmiyor. Mukayese edin anlaşılacaktır. Kilisede, havrada, camide musîki zaten var. Ve genelde iç içedir ama kifayetsiz ve bilgisizce olduğundan netice vermiyor. Rüzgârın esişinde, suyun akışında, yağmurun ahengine var olduğu gibi sessizliğinde bir musîkısi mevcuttur. Bunlar doğru anlaşılmadıkça gürültü olur.

Yorumlar

    Henüz yorum yapılmamış...

Bir Yorum Ekle

Gönder